Ik heb al bijna een jaar niet aan mijn boek gewerkt. De personages leven nog in me, maar geschreven heb ik niet. Gister heb ik voor het eerst weer doorgelezen wat er op papier staat (zo'n 73000 woorden) en ik was blij en ontroerd door wat ik las. Ontroerd mag natuurlijk niet, de lezer moet huilen, niet de schrijver, dat weet iedereen. Of misschien ben ik toch gewoon een boeketjuf.
Maar nu verder. Ik moet ze naar huis schrijven, die personages van me. (En natuurlijk zijn het er weer te veel, net als in Brandsporen, maar hee, Ferrante doet dat ook, die zet gewoon een lijst voorin. Wat, wou jij je met haar meten? Wat, is het een wedstrijd?)
Ik wil niets liever, in mijn gedachten hebben ze elkaar al duizendmaal gekregen.
Maar nu kom ik erachter dat ik niet alleen een lichamelijke kwaal heb. Ook het hoofd is aangedaan. Niet het leeshoofd, niet het schrijven-over-de-actualiteit-hoofd. Maar het verzinhoofd. Het begin-maar-en-dan-komt-het-wel-hoofd. Wat me met de handen zo goed lukt, lukt me met het echte schrijven niet.
Deels is dat te wijten aan de Prednison. Je wordt er vergeetachtig van. De simpelste woorden, de bekendste namen, vallen soms als bakstenen uit mijn geheugen. Soms kan ik zelfs niet eens bedenken hoe ik van A naar B kom, zonder op de plattegrond te kijken. Een griezelige gewaarwording, maar het schijnt erbij te horen volgens te internist.
Deels komt het ook – denk ik – door wat er aan de ziekte voorafging. Een periode van enorme stress. Ik ervaar de ziekte als een gebod: pas op de plaats, op de plaats rust. Het lichaam nam het koortsachtige van het brein over, en het brein werd gelijkmoedig en kalm. Ik leverde me willoos over omdat ik zag dat het goed was. Ik merk dat ik ook de geest rust moet gunnen om het lichaam zo goed mogelijk te laten functioneren.
Na negen maanden (vast ook niet toevallig) rondzwemmen van de ene dag in de andere, in volledige acceptatie, valt het zwaar om iets van wil te hanteren. Een wil wil alles anders, een wil is niet mindful.
Een heel groot deel van een boek kun je zonder wil schrijven (met schrijfveren), maar er komt een moment dat er geplot moet worden, dat de losse wagonnnetjes op de rails gezet moeten worden, dat rode lijnen doorgetrokken moeten worden van begin naar einde. En zeker als je de draad zo lang geleden hebt losgelaten.
Nu moet ik als een wijze grootmoeder boven de partijen staan. Tegen de wil zeggen: nu is het genoeg. Nu weer rusten. En tegen de rondzwemmer zeggen: een uurtje per dag. Die mensen moeten naar huis, en jij moet zelf ook nodig op reis. Vandaag zet je je koffertje klaar, en stop je de eerste dingen erin. Morgen maak je een lijstje van wat je nog meer nodig hebt. Overmorgen … en zo verder. En tegen de wil: het hoeft niet vandaag af. Ooit wordt het wel weer helderder in je hoofd. Of misschien ook niet, en dan moet je het daarmee doen. Dat accepteren.
Zijn met wat is voor schrijvers.
zijn met wat is voor schrijvers
klap
Nei de Klap (na de klap) van Trinus Riemersma is een van de indrukwekkendste boeken die ik ooit las. Een groep jongeren zwerft rond door een verwoeste wereld, en de vraag is waarom je dan nog in leven zou willen blijven. Ik herinner me het boek als hoop-loos, anders dan Station Eleven waar de menselijkheid toch lijkt te zegevieren.
Ik herinner me ook dat het me extra aangreep doordat het in het Fries was. Een taal die voor mij (hoewel ik er niet in grootgebracht ben) iets ontzettend 'thuizigs' heeft, daar kom ik vandaan, dat ben ik echt. In die dichtbije taal komt zo'n verhaal van wanhoop en vernietiging dieper binnen.
Het staat in zijn geheel op de dbnl dus Frieslezers: begin.
streekroman
Ik was vergeten dat de voorplaat zó lelijk was. Terwijl het toch een prachtig boek is. Sommige streekromans zijn prachtig, omdat ze zo goed een levenswijze en een mensengroep neerzetten, dat ze lezen als een antropologisch geschrift. Dit boek gaat over de straatarme bewoners van de heidehutjes in de buurt van Gorredijk, een bijna nomadisch volk dat nog totaal geen idee heeft van de "moderne" maatschappij (rond 1880) waar alles op de klok gaat. Vooral dat sprak me aan toen ik het las (hoe lang geleden wel niet): het idee dat je ook zonder besef van tijd kunt leven, en iedere dag nemen zo die komt. Met of zonder voedsel, dat dan ook weer. Het boek gaat ook over sociale strijd, in de streek waar ik ben opgegroeid.
Een blijvertje, die Zandstra.
volgende plank
En er is alweer een plank klaar. Door naar de derde plank van boven, rechter kast.
Helemaal links de Venus van Milo uit mijn ouderlijk huis, met aan haar voeten het kristallen VenusvanMilootje dat ik van oma kreeg. Dan de Boeddha van pappa in een lijstje. Ik heb van de snuisterijen van mijn ouders alleen die dingen meegenomen die me herinnerden aan de gelukkige aspecten van mijn jeugd, en hij hoorde daar zeker bij, al zou ik niet kunnen omschrijven waarom.
Voor hem twee engeltjes, een van een vriendin, een van een cursist, met beide voelde ik me gewaardeerd en liefgehad. Dat geldt ook voor de drieling in het midden: allemaal cadeautjes van kindeke: een "dik wief" (kunstbeeldje), een "opkikkertje" en een bibberend pinguintje.
Helemaal rechts in navolging van mijn moeder een verzameling zilveren lijstjes met familiefotootjes (ikzelf in het midden, geflankeerd door twee van kindeke, daarachter mijn oma als baby met haar broertje, en mijn pake en zijn zusje). Daarachter de trouwfoto's van opa en oma, en pake en beppe. De rechter boekensteun is weer een brok versteend hout.
Oja, en bovenop de boeken ligt een recent aangeschaft exemplaar van Ingenieurs van de Ziel van Frank Westerman. Ik bestelde het bij Boekwinkeltjes omdat we het gaan lezen met de leesclub, en het bleek een Dwarsligger! Mijn eerste!
voor altijd
Ook dit boek – Crisis en Innerlijke Groei van Johan Cullberg - herinner ik me als invloedrijk. Daarom heb ik het ook meegenomen uit de bibliotheek van paps. Ik las het bij mijn ouders thuis, op verlof. Mijn vader had het aangeschaft in 1989, ik denk in de tijd dat hij zelf uit zijn werk raakte. Maar aan het eind van de tekst (voor de noten en het register) staat dat hij het uitlas op 12 juni 1997.
Wat ik me achteraf van het boek herinner, is dat het me een gevoel gaf van begrepen te worden, en in het verlengde daarvan meer begrip voor mezelf. Het begin van het proces waarin je je eigen moeder wordt, en langzamerhand leert inzien dat zowel ziekte als genezing in jezelf en door jezelf plaatsvinden. De "uit rouw geboren empathie voor het eigen levenslot" zoals Alice Miller dat zo mooi uitdrukt.
Dit is het soort boek dat je sterker maakt, dat daadwerkelijk bijdraagt aan je ontwikkeling, in de zin dat je bewust een stap vooruit zet. In de wetenschap dat zo'n ontwikkeling nooit 'af' is, dat je door nieuwe crises weer verder en anders ontwikkelt.
Ik moet eraan denken hoe mijn vader altijd geneigd was te zeggen dat hij bepaalde eigenschappen "als kind al" of "op de hbs al" had. Alsof het juist een pre was om niet te veranderen. 'Voor altijd' de mantra die ook mij zo lang in zijn greep heeft gehouden.
De lessen uit dit boek heb ik wel geleerd. Kan ik zelf onderwijzen, zolangzamerhand. Het mag de wereld in.
grootmoeder
In de greep van de zwarte hond las ik alles erover wat ik maar kon vinden. Het meeste haalde ik uit de biep (we hadden nog geen internet), maar dit boek - Breaking the Bonds van Dorothy Rowe - heb ik gekocht. Achterin zit nog een krantenknipsel uit The Independent, van februari 1997.
Dit is het beste boek over depressie dat ik ken. Het is hard en duidelijk, alsof een strenge grootmoeder je toespreekt, die wel het allerbeste met je voorheeft.
Rowe legt uit hoe we in feite zelf de gevangenis die depressie heet, creëren, door de dingen waar we betekenis aan hechten. En dat het veilig is in die gevangenis, waardoor we er moeilijk toe komen om hem af te breken. Omdat je dan je hele leven op zijn kop zet. Wat je tegenkomt op je reis uit die gevangenis – op weg naar een doel dat altijd al in je bezit was. Er staan 50 schrijfoefeningen in het boek, discoveries geheten, die op zich al een enorme hulp kunnen zijn. Het boek eindigt met de technicalia van depressie: medicatie, hormonen, therapieën, is depressie een lichamelijke ziekte – alles wat u altijd al wilde weten. Er is in 2003 nog een vernieuwde uitgave verschenen, sindsdien hebben de prozac-promotors het overgenomen. (Lees daarover vooral Listening to Prozac van Peter Kramer!)
De grootmoeder die mij gered heeft, mag zeker blijven. Zij houdt de zwarte hond op afstand.
on(der)wijs 2032
Ik hoor een meneer (Paul Schnabel) op de radio enthousiast vertellen over het basisonderwijs in 2032.
• De kindjes moeten Engels leren, ze moeten dat perfect kunnen spreken want Engels is toch de wereldtaal. Chinees, Arabisch en Spaans worden voor het gemak even weggelaten. Maar los daarvan: je moet een kind of vanaf zijn geboorte tweetalig opvoeden, of je moet hem eerst zijn moedertaal 100% perfect leren. Anders leert hij zich in verschillende talen gebrekkig en ongenuanceerd uitdrukken, en zal hij nooit in staat zijn precies onder woorden te brengen wat hij denkt, en vervolgens niet meer in staat zijn alles te denken wat hij wil. Dat is levensgevaarlijk.
• De kindjes moeten digitale vaardigheden leren want dat is toch de toekomst. Als we bedenken dat tien jaar geleden nog niemand van een Ipad gehoord had, lijkt het mij een zinloze tak van onderwijs, die voor de kindjes eindexamen hebben gedaan alweer verouderd is.
• We moeten eigenlijk af van die vakken waarbij ze feitjes leren. We leren tenslotte niet om Triviant te winnen. Al die feitjes zitten onder handbereik in een apparaatje, die kun je allemaal opzoeken.
Daar viel mij de bek van open.
Vragen buitelden over elkaar heen.
Hoe weet je welk feit je moet opzoeken als je niet weet dat het bestaat?
Hoe koppel je al die losse feitjes aan elkaar tot een samenhangend geheel waarvan je de werking begrijpt?
Wie heeft die feitjes in dat apparaatje gezet? Wie controleert die 'feitjes' op waarheid?
Hoe moet je zelf iets nieuws verzinnen als je niets weet?
Hoe weet je of je iets nieuws uitvindt, als je niet weet wat er bestaat?
• Tenslotte, zei die meneer, moesten we de kinderen ook burgerschap bijbrengen. Dat ze leren hoe de maatschappij werkt, wat er van ze verwacht wordt, waar 'wij' voor staan.
Ten eerste lijkt mij dat geen taak van de school, maar van de ouders. Het is hier toch zeker Sparta niet? (Dat zoeken we op.) Alleen hebben ouders nauwelijks nog tijd om hun kinderen op te voeden, want alleen Geld Verdienen geldt als Bijdragen aan de Maatschappij. (Terwijl het alleen Bijdragen aan de Economie betekent.) Dus wordt steeds meer bij het onderwijs neergelegd.
Maar wie gaat dan de inhoud van die vakken bepalen? En slaag je daarvoor alleen als je kritiekloos accepteert wat je over 'onze' waarden wordt bijgebracht? Het is hier toch Noord-Korea niet?
Als ik de in houterig Engels gestelde adviezen lees, slaat de schrik mij om het hart. Ik geloof dat ik mijn toekomstige kleinkinderen maar thuis ga lesgeven.
met dank
Toen de zwarte hond mij voor het eerst bezocht – ik zie hem nog zitten, zo trouwhartig, op het voeteneind van mijn bed in Schotland – wist ik nog niet veel over hem. Ik las veel over hem, weggedoken in het hoekje naast de boekenkast, boeken in het Engels en in het Nederlands. Eentje kreeg ik van mijn ouders op Sinterklaas in 1996. Bijna twintig jaar geleden, moet je nagaan. Voor mij werkte het goed om op verschillende manieren belicht te zien wat er met me aan de hand was. Al kwam ik de ware, dieper liggende oorzaak pas véél later op het spoor.
Nu herken ik de zwarte hond als hij zijn neus om de hoek steekt, daar heb ik geen boek meer voor nodig. Deze twee mogen eindelijk weg. Met dank. Dat moet van Marie Kondo, maar dat voel ik ook echt.
fascinatie
Het boek van Miek Pot – Hildegards Godin - was mijn eerste kennismaking met Hildegard von Bingen. Wat een interessante vrouw! En zij leefde in de tijd van 'mijn' romaanse kerken, het sloot prachtig aan bij oude fascinaties. Ook de miniaturen die zijn gemaakt naar aanleiding van haar visioenen spreken me aan, het is een wonderlijke, mystieke wereld.
Erg genoten heb ik van een roman over haar leven: Illuminations van Mary Sharratt. Nadat ik die gelezen had, ben ik in Disibodenberg geweest, waar de ruïne van het klooster is, waar zij als jong meisje ingemetseld heeft gezeten. We konden ons aansluiten bij een groep, en het was een wonderlijke ervaring om te lopen waar zij ooit heeft gelopen, en de fundamenten te zien van het uitbouwsel aan de kerk waar zij met nog een vrouw samen zat ingemetseld.
Ook zag ik de schitterende film Vision.
Nadien heb ik de andere boeken aangeschaft, maar nog niet gelezen. Zoals dat gaat met wonderen – ze gaan ook weer voorbij, en er dient zich weer een nieuwe fascinatie aan.
LEES DIT BOEK
Ik kan me niet meer herinneren wanneer ik het kocht, of wanneer ik het voor het eerst las. Deze uitgave van het Drama van het Begaafde Kind van Alice Miller is van 1996, dus het moet in de tijd van mijn eerste depressie zijn geweest. Op zoek naar de bronnen van dat gevoel, want ik zou toch gelukkig moeten zijn.
Het staat vol onderstrepingen. Ik wist al wat ik wist, lang voordat ik het écht wist. Net zoals je later in je dagboeken de waarheid terugleest lang voordat die doorbrak.
Dit is een boek dat iedereen zou moeten lezen. Om jeugdwonden te verklaren, om zulke verwondingen bij je eigen kinderen te voorkomen. Om de oorsprong van depressies te begrijpen, en de relatiepatronen die zich vormen rondom iemand met grootheidswaan. Om de mensheid te begrijpen, om wakkerder in het leven te staan. Er staat een Engelstalige versie online, een gesproken versie op Youtube.
LEES DIT BOEK.
