Om fictie te kunnen schrijven, moet ik echt een beeld hebben van de personages. Soms vind ik zo'n beeld in de tv-gids of de Kampioen, soms moet ik echt op zoek.
Want dat is het rare: ik weet precies hoe het personage eruit ziet, en toch herken ik haar pas als ik haar zie. (Soms kom ik haar zelfs op straat tegen: vandaag heb ik Ytie gezien! Ze had een bontjas aan.)
Vanuit die behoefte ben ik boeken gaan kopen met foto's van mensen. In dit boek zijn het beroemdheden, eigenlijk kan ik daar voor mijn boek niet veel mee. Of hooguit de uitdrukkingen, de poses, de bewegingen. Ik stel me voor dat Ytie's moeder haar voetjes precies zo netjes naast elkaar heeft als ze zit te bridgen.
gezichten
kunstpakket
Ik geloof dat ik Het Kunstpakket heb gekocht met het idee van kunstgeschiedenislessen te geven. Nu heb ik dat uiteindelijk ook gedaan, op de school van kindeke in Aberdeen, en later nog lezingen over verschillende onderwerpen voor diverse groepen. Maar dit boek heb ik er nooit voor gebruikt. Het staat als een stil verwijt in de kast, maar het is ook te verrukkelijk om weg te doen, met al die mooie uitklappagina's, en andere grappige gadgets. Helemaal achterin geeft het cassettebandje – ook nooit beluisterd – al aan dat het hopeloos uit de tijd is. Niemand die er nog een cent voor geven zal, en de plaatjes zijn ook geen collagevoer. Toch maar terug in de kast dan. Tenzij iemand er veel blijder van wordt dan ik. Laat maar weten!
fonteinen
De Dictionary of Subjects & Symbols in Art is de seculiere tegenhanger van Timmers. Er staan weliswaar ook bijbelse personages en gebeurtenissen in, en ook heiligen beschreven met hun attributen, maar daarnaast ook klassieke goden, personages en scènes uit mythen en legenden en heldensagen, diverse gebruiksvoorwerpen en hun mogelijke betekenis op een schilderij, de mogelijke betekenis van omgevingen (waarvoor staat een fontein, een ruïne), hoe beeldde men de vier temperamenten uit … je kunt het zo gek niet bedenken of het staat erin.
En dat is dus zoiets waarbij je niets hebt aan google. Of toch, laat ik dat eens uittesten. What does a fountain mean in art. Krijg je eerst alleen de fountain van Duchamp, dus –Duchamp erbij, krijg je andere fonteinen en fountain pens. Maar niet "a source of water, hence, symbolically, of spiritual life and salvation."
Op de voorplaat staat de Verkrachting van de dochters van Leucippus van Rubens afgebeeld, allemaal bloot vrouwenvlees, dat heb ik maar zwart gekleurd toen we naar Oman verhuisden, want dit boek wilde ik niet kwijtraken.
lezen, vrouwen en mannen!
Ik kocht Beyond Power op 8 juli 2004, tweedehands, het staat vol onderstrepingen met fluoriserende markers, dat doe ik zelf niet, ik onderstreep altijd met potlood. Ik heb er al vaak over geschreven, hoe dit boek me de ogen opende voor de vanzelfsprekende "waarheden" van het patriarchaat. Die ik tot dan toe – geconditioneerd door de mannen in mijn leven – voor waar zonder aanhalingstekens had aangenomen. Mannen waren degenen die wisten hoe "de" realiteit was, alles wat ik meende te voelen was niet meer dan dat: een gevoeltje van een vrouwtje, ver bezijden de waarheid van hoe de wereld in elkaar stak. En dat ging over veel, over alles eigenlijk, geld, wereldpolitiek, onderwijs, wetenschap, kunst, gezondheid, relaties, familie.
En ik maar hartkloppingen hebben, en depressies. Dat kwam natuurlijk doordat ik zo'n zwak vrouwtje was.
In tegenstelling tot veel vrouwenboeken – die zelfs mij te vaag, te "vrouwelijk" zijn – is Beyond Power een gedegen wetenschappelijke studie, naar de opkomst van het patriarchaat, en de gevolgen ervan voor vrouwen en mannen. Een mooi zinnetje om dat te illustreren: Patriarchal myths almost forbid happiness to men, attributing to it a failure of heroism.
Wat mij ook aansprak: dat wetenschappelijke literatuur – en de daaruit voortvloeiende geschriften – altijd in de passieve vorm geformuleerd wordt. Zodat de indruk ontstaat dat hier een waarheid wordt beschreven waar geen "handelaar" aan te pas komt. Zogenaamd objectief.
Ik schreef het ook in mijn nieuwsbrief (over Heldinne's Reis): mannen én vrouwen moeten hiermee aan de slag. Want het feminisme zoals dat tot nu toe heeft bestaan, versterkt alleen maar de mannelijke waarden en de mannelijke waarheden. Ten koste van alle mensen en ten koste van de planeet. Beyond Power is vertaald als Macht als Onmacht: Vrouwen, Mannen en Moraal, en nog volop tweedehands verkrijgbaar.
Hildesheim
Het erge is, dat het al zó lang geleden is, dat ik in Hildesheim was. Een gebouw van duizend jaar oud, zo statig en koel en prachtig, met de beroemde bronzen deuren zo oud dat ze bijna modern zijn, het beschilderde plafond, de gebeeldhouwde kapitelen overal, en ik herinner me vooral de duizenjarige rozenstruik, wacht daar heb ik nog een foto van, maar die staat dus bij de Dom, niet bij de St. Michael. Precies 30 jaar geleden dus.
En hoe graag ik het ook zou willen, teruggaan is momenteel geen optie. Het is trouwens ook geen goed idee, want als je niet dezelfde schoonheid ervaart, overschrijf je de mooie herinnering.
En nu ik een afbeelding zoek van de bronzen deuren, lees ik dat die – hoewel oorspronkelijk bedoeld voor de St. Michael – zich in de Dom bevinden.
Ik lees nog even op wikipedia en zie dat de kerk zich op de Michaelishügel bevindt, en meteen gaan de hersentjes aan het werk: oh ja! Mont St. Michel!
Maar waar ik naar verlang is de schoonheidservaring. De bron heeft nieuwe input nodig. Boek maar terug in de kast ter herinnering.
geloven
Duitse Middeleeuwse beeldhouwkunst, geloof me, daar ga je acuut van geloven. Het is zo ontroerend, zo levensecht, zo doorvoeld, het is de hemel op aarde. Daarom heb ik altijd gevonden dat het romaans veel hemelser is dan de gotiek. In een romaanse kerk – duister, dikke muren, kleine ramen, donkere schilderingen, abstracte beelden – moet je geloven in een hemel.
In een gotische kerk wordt de hemel je op een bordje gepresenteerd, hij is hier en je ziet hem met eigen ogen.
Ik heb veel met eigen ogen gezien, van Tilman Riemenschneider, Veit Stoss, Adam Kraft, en natuurlijk de pracht van Naumburg, en ik vind het nog altijd niet te bevatten, dat zulke psychologisch prachtige beelden in de Middeleeuwen werden gemaakt. Qua gevoel zo heel anders dan in de barok, toen ze welbewust werden ingezet om mensen tot het (juiste) geloof te bekeren.
Dit is de laatste fase in de kunst van een – voor mijn gevoel in elk geval – niet-berekenend of beredeneerd, maar ervaren geloof. Die Welt des Schönen, heet de serie waarin dit boekje uit 1911 uitkwam. Das war einmal.
de Haagse School
Als je eenmaal gestudeerd hebt, kun je je nauwelijks meer voor de geest halen dat er een tijd was waarin je niet wist wat je sindsdien weet. Dat ik ooit niet van de Haagse School gehoord had, dat Israëls en Mesdag alleen straatnamen waren. Gelukkig woonde ik destijds vlakbij Den Haag, en kon ik alles zelf gaan zien, die mooie schaapjes en zeeën en stranden en kotters en hoe die andere ouderwetse boten ook allemaal mochten heten. En het Panorama natuurlijk. Wat is het toch fijn als alles nog nieuw is!
Dat was het heerlijke van de verre reizen die ik met kindeke gemaakt heb, naar oorden waar alles nog nieuw was. Ooit moet het toch weer lukken.
Maar nu deze boeken. Ze staan dus zo'n dertig jaar in de kast, ze zijn hét standaardwerk over de Haagse School, van hun ruggetjes werd ik altijd blij, vanwege de herinneringen, maar nu neem ik ze – zo moet het van Marie Kondo – ter hand, en ze liggen er tamelijk zwijgzaam. Ik geloof ook niet dat ik er in gestudeerd heb, of hooguit het hoofdstuk over Mauve.
Ik bespeur tot mijn verbazing dat ze ook wel op Marktplaats kunnen. Wie biedt?
onvoorstelbaar oud
Het is niet zo dat ik per se wild vrolijk word van Cathedrals and Abbeys of England & Wales. We hebben er later een aantal bezocht, en ze zijn prachtig maar ook een beetje … steriel? Hoe ze daar piekfijn liggen te liggen, als een ruimteschip nedergedaald op een smetteloos gazon. Zo heel anders dan de Franse kathedralen die zich omhoogworstelen uit een rommelige huizenomarming.
Maar wat vooral tot mijn verbeelding sprak was de bouwgeschiedenis van Canterbury. De oude geschriften, en wat je daar uit leren kon over het ontstaan van zo'n gebouw.
De auteur noemde vaak Alfred Clapham als een belangrijke bron, en die heb ik later weer gebruikt in mijn scriptie over de romaanse kerken in Friesland. Het mooist in Engeland zijn niet die grote kathedralen, nee het zijn die onvoorstelbaar oude Angelsaksische kerkjes. Dát waren nog eens tijden.
meeslepend
Ik vond iconografie een van de meest eye-openende vakken bij kunstgeschiedenis. Dat werkelijk álles op een schilderij naast zichzelf nog iets anders betekende, hoe je een afbeelding als een verhaal kon lezen, en daar dan een boek van waarin je alles kon opzoeken.
Het was ook een fantastische docent die het gaf, meneer Couprie, die danste werkelijk van enthousiasme voor de klas, hij was ook een van de grondleggers van het vak en kon zich in de wereld niets belangrijkers voorstellen dan dat wij daar het belang van inzagen.
Mooie herinneringen.
Zo meegesleept worden, het gebeurt eigenlijk maar zelden.
kunstschatten
Wat heb ik hard gestudeerd in The Archeology of Greece, het staat stikvol onderstrepingen en aantekeningen in de kantlijn. En wat vond ik het allemaal prachtig. Dat eerste jaar van kunstgeschiedenis was één grote schatkamer, vol onbekende, schitterende schatten. Die beeldschone beeldhouwkunst, de Athena Lemnia een van mijn favorieten. Zo'n Parthenon met die taps toelopende zuilen, hoe fantastisch dat ontworpen is. Dat idee van zo'n kolossaal groot beeld in het middelste heiligste heiligdom van zo'n tempel. Hoe een dorische zuil voortkomt uit de houtbouw. En een fries trouwens ook. En al die verhalende reliëfs op zo'n fries.
En dan te bedenken dat ik nog nooit in Athene ben geweest.
