Heldenreis

Als je het hoofd van Jan Hanlo zo bekijkt lijkt het te zeggen: gaan jullie allemaal maar eens lekker je theorieën op mijn gedicht loslaten, ik heb mijn lol eraan beleefd. Alsof lol maken lange tijd verboden was, en nog steeds gelegitimeerd moet worden. Want ho, hé, voor de lol zijn wij niet op deze wereld.
Er zijn zelfs kamervragen over gesteld, destijds in 1952.

Maar het is niet alleen op het gebied van de radio, dat er naar mijn mening wel wat meer leiding van de Regering zou kunnen uitgaan, en dan denk ik aan een herdruk van een gedicht van Jan Hanlo, getiteld Oote, waarop Elseviers Weekblad ons onlangs vergastte; de 10de tot en met de 15de regel daarvan worden gevormd door 25 maal achtereen alleen maar de klank oe. En verderop wordt het gedicht zo indrukwekkend en vooral zo verrukkelijk van klank, dat ik u er toch een paar regels van wil voorlezen; ik doe dit ook daarom, omdat gezegd is, dat dit geen gedicht is om voor zich te zien, maar om gehoord te worden; welnu:
"Ah ach ah ach ach ah a a Oh ohh ohh hh hhh (etc.) Hhd d d Hdd D d d d da D dda d dda da D dda d dda da D da d da d da d da d da da da."
Mijnheer de Voorzitter! Ik zal maar niet doorgaan; ik denk, dat de meeste heren het gelezen hebben en ik ben bang, dat ik de Kamer er te veel mee zou ophouden. Laat mij daarom alleen zeggen, waar ik heen wil. Het zou geen zin hebben, dergelijke uitingen van decadentie — als men ze ernstig neemt — of van onbeschaamde uittarting van ons, arme lezers — als men ze niet au sérieux neemt — hier te bespreken, ware het niet, dat dit gedicht oorspronkelijk gepubliceerd is in „Roeping", een door den Staat gesubsidieerd, maar mij verder volkomen onbekend tijdschrift. En nu vraag ik den heer Staatssecretaris: is het cultuurbevordering, dergelijke lectuur, als waarvan ik hier een staaltje gaf, te helpen financieren? Mijnheer de Voorzitter! Juist in een zo moeilijken tijd als den tegenwoordigen behoorden de kunstenaars algemeen hun verantwoordelijkheid te gevoelen, dat ook zij het zijn, die ons boven de narigheid uit moeten heffen.
Romain Rolland laat Jean Christophe zeggen: „C'est le rôle de l'artiste de créer le soleil lorsqu'il n'y en a pas!" Dat er artisten zijn, die deze taak vergeten en daarentegen door hun infantiel gebazel ons aller rampzaligheid nog dieper doen gevoelen, tant pis; maar laat de Staat zich er zorgvuldig van onthouden hieraan enigen steun te geven.

(lees hier verder)

In ieder tijdsgewricht staan er mensen zo onvast in hun schoenen, dat een kunstwerk ze er finaal uitblaast. Geen wonder dat de huidige regeerderen alles doen om het maken van wegblaaskunst te verhinderen. Terwijl dat het enige is om mee thuis te komen. Boom boom boom, come to take you home!

258 Peter Gabriel - Solsbury Hill

De idioot in het bad is een overbekend gedicht en toch wordt het geen cliché, niet zoals Denkend aan Holland dat een nachtwachtkoektrommeltjesgedicht geworden is. Wat dit gedicht zo ontroerend maakt, is dat het zo diep gaat. Diep, zoals een romanschrijver diep moet gaan om na te voelen wat zijn personages doormaken. Heel diep in jezelf tot je aan de emotie raakt die op het papier tot leven moet komen.
En hoe diep moet Vasalis hier gegaan zijn, tot haar eigen geboorte, dat veilige warmwatergevoel waar met een geweld een eind aan komt, om met harde geluiden en schrille lichten in het leven verwelkomd te worden.
Het gedicht gaat niet alleen over die arme idioot met zijn wijze lichaam, het gaat over al die keren dat je zelf uit je gewaande veiligheid de straat op werd gesmeten. Alleen je lichaam herinnert zich in zijn oneindige wijsheid nog hoe het was. Warm, gewichtloos, piekerloos. Wiegend als koralen in de warme zee. Terug naar de oerbron. Dat altijd weer zoeken.
Dat soms vinden in muziek.
Samba pa Ti.

295 Santana – Samba pa Ti

Bepaald geen gemakkelijk gedicht vandaag. Moest zelfs even opzoeken wat Thebe ook weer was. Maar wat is het een krachtig beeld, van dat ondergronds geburchte, en dan aan het eind die vale trappen naar het dagelijks licht weer op. Het kan mij niet zo boeien dat het waarschijnlijk gaat over de gedode geliefde. Als een gedicht niet op eigen benen staan kan – als het de zeggingskracht alleen aan de autobio van de schrijver ontleent – is het geen goed gedicht. Dan is het een therapeutisch stukje poëzie. Niks mis mee, kan ook anderen zeer aanspreken, maar het is geen autonoom kunstwerk. En dat is dit gedicht wel, het bloeit open als een donker schilderij, het heeft geuren en holle klanken.
Uit mijn hoofd weet ik zo geen top2000-nummer erbij. Ik moet eerder denken aan de wachters op de transen uit Mendelssohn's Paulus. Dat oudtestamentische, ik houd er wel van. Opeens doet het me denken aan dat stukje aan het eind van Nights in White Satin, op de LP Days of Future Passed. Late Lament, heet het.

Cold hearted orb that rules the night
Removes the colors from our sight
Red is grey and yellow white
But we decide which is right
And which is an illusion?

65 Moody Blues – Nights in White Satin

De achttien doden is een indrukwekkend gedicht, dat niemand meer zo schrijven zou. Alles gaat nu mondjesmaat, en wie in andere landen zo voor het peloton komt te staan – of erger – helpen wij maar niet, want het is hier al zo vol. Goed en kwaad is tegenwoordig nauwelijks nog te onderscheiden, de grijsheid regeert en niemand staat nog ergens voor. Nu ja, voor het eigen gewin, aan geld of macht. Maar voor principes? Alleen als het geen stemmen kost. Of pluche.
En tegelijk – oh dat eeuwige afwegen, krentenwegers, kruideniersmentaliteit – tegelijk en aan de andere kant spreekt het gedicht dat de vijand vervloekt een taal, die de vijand zelf ook hanteerde. Het bombastische van strijden voor het goede, van eer, van bloed en bodem. Alsof de hele aardbol vechtlust bezat, of die nu aangewakkerd was door een kwade genius of door de tijdgeest. Ik moet denken aan "with god on our side" – Masters of War van Bob Dylan. Niet in de top2000. De eeuwige soldaat dan. Ook niet. Soldiers who wanna be heroes … ook niet! Dan maar War van Bruce Springsteen? Maar de tekst is zo gratuit, vind ik. Dan deze maar:

686 Poppys Non non rien n'a changé

Denkend aan Holland, wat heb ik het vaak als gedichtskelet gebruikt voor feesten en jubilea, zelfs voor Sinterklaas. En de stem van het water was een van eerste bioscoopfilms die ik zag. Maar het gedicht op zich zegt me niet zoveel. Ik ben een groot fan van Marsman, van zijn oplaaiende vlammen en opalen gelach. Maar dit Holland is niet mijn Holland. Het is het hele specifieke midden van Nederland, rondom de grote rivieren, ik vind het er prachtig maar ben er een toerist.
Probeer dat een Amerikaan maar eens uit te leggen, alleen Texas is al 695.621 vierkante kilometer (Nederland 37.354 km²) dus hoezo voel je je na anderhalf uur rijden al een toerist. Toch is het zo. Sterker, zelfs in Groningen voel ik me een toerist. De boerderijen zijn net even anders gebouwd, de wolken net even anders van vorm, de mensen praten anders, eten anders.
Eigenlijk ervaar ik alleen Friesland als normaal, en dat nog beperkt tot de driehoek tussen Harlingen, Heerenveen en Dokkum tot en met de noordkust. Ik zal wel niet helemaal normaal zijn.

1616 De Kast - Eltse Grins Foarby

Over het gedicht van Slauerhoff schreef ik in 2001 een column:

Slauerhoff heeft het mooier gezegd. ‘Alleen in mijn gedichten kan ik wonen.’ Terwijl het huis om mij heen werd afgetuigd als een kerstboom, bleef ik thuis in mijn verhaal. Ik was niet ongelukkig want ik had onderdak. ‘Nooit vond ik ergens anders onderdak,’ beaamt Slauerhoff. Zelfs toen de computer in zijn doos verdween, en ik overbleef met alleen het basisgereedschap van de schrijver: pen en papier, hield ik dat honkvaste gevoel. Ik was een schrijver en niets kon mij deren. Vol goede moed deed ik voor de laatste maal de deur van ons geliefde huis in Schotland achter me op slot.
Ik was een thuisloze maar met een draagbaar huis. Dacht ik.
Nu ben ik al vier weken in Amerika, en ik heb nog geen huis. Ik schrijf niet meer, ik kijk jaloers naar enorme vrachtwagens met complete huizen erop. Wat verbeeldde ik me wel, te denken dat ik genoeg zou hebben aan een schrijfschrift en mijn trouwe rode parkerpen. Wat verbeeldde ik me wel, te denken dat ik me kon meten met Slauerhoff. ‘Voor de eigen haard gevoelde ik nooit een zwak,’ schrijft hij.
Ik ben zwak zonder eigen haard. De sleutels tot mijn tweede huis, het schrijven, zitten in een container, samen met mijn kopjes en borden, mijn bed en mijn schilderijen, in dat kleine ladenkastje dat altijd op mijn bureau staat. Pas als dat kastje, dat bureau, die spullen weer omringd zijn door mijn eigen muren kan ik mijn schrijfhuis ontsluiten.
Ik benijd Slauerhoff, maar kan het niet veranderen.

Alleen vanwege de titel:
1442 Bob Dylan - Subterranean Homesick Blues

afbeelding: het hotel waar we de eerste twee maanden in Houston verbleven

Toen Harmke nog heel klein was, groetten wij 's morgens ook de dingen. Ik pakte haar uit bed, en liep met haar op de arm haar kamer rond. Langs de beesten, de borduurwerkjes, de lamp. Langs het raam en wat we daar allemaal zagen aan woestijnige dingen. Dan naar de keuken, flesje, ontbijt, elke dag weer een dag vol groetwaardige zaken.
Zo zou je altijd moeten leven eigenlijk. Dag radio, dag tablet, dat lampekelamp met je heerlijke licht, dag dagboek, dag pen, dag jij die ik ben. Dag bordje, dag muesli, dag koffie, dag bomen daarbuiten en flat aan de overkant. Dag toevallige vogel op mijn balkon, dag heerlijke kat met je wiebelpluimstaart.
Dag leven van mij, soms zo heel vol van licht.

1358 Shirley Bassey - This Is My Life

Dit is een van de mooiste gedichten over schrijven en creativiteit die ik ken. Het beeld van die vijver, de bron waaruit het allemaal opstijgt, het beeld van het kunstenaarskind dat veel beter weet dan je rationele zelfje waarover je schrijven moet, die hand in dat kroos – hoe mooi gezegd: een wak in het kroos – die ons eraan herinnert hoezeer schepppen een lichamelijke bezigheid is, geen verstandelijke, en hoe snel de muze zich terugtrekt als je haar niet eert, alles uitwissend dat daarvoor nog schitterde.
Wonderlijk ook hoe zo'n keurige meneer in pak zulke droomrake gedichten schrijft, en wat een vooroordeel van mij dit blootlegt, alsof dichters per se geitenbreiers met een sikje moeten zijn, van die zelfingenomen alternatievelingen die we bij Boerin zoekt Vrouw zagen, afgelopen zondag.
Het is een gedicht dat inspireert, dat je boven je schrijftafel zou moeten hangen. Verzin daar maar eens een liedje bij.

79 Triggerfinger - I Follow Rivers