Mary Lynn Bracht White Chrysanthemum

Op zich is dit een mooi en belangwekkend boek. Zo'n boek waardoor je een onbekend aspect van de wereldgeschiedenis tot je kunt nemen. Het verhaal begint op Jeju Island, een eilandje bij de zuidpunt van Korea, waar vrouwen eigenlijk de dienst uitmaken, omdat zij de kost verdienen door heel diep in zee te duiken en daar inktvissen, krabben en schaaldieren te vangen. Haenyeo is het eerste woord dat ik opzoek. Vooral de foto's op wikipedia geven me een goed beeld van hoe de jeugd van Hana en Emi eruit heeft gezien.

Korea is dan al dertig jaar overheerst door Japan (wist ik ook niets van, of de geschiedenislessen zijn weggezakt), Koreaans spreken is verboden en de Japanse militairen maken de dienst uit.
In de Tweede Wereldoorlog worden tienduizenden (schattingen lopen uiteen van 50.000 – 200.000) Koreaanse meisjes opgepakt en ontvoerd om als 'troostmeisje' in bordelen misbruikt te worden. Ook Hana wordt ontvoerd, zusje Emi blijft alleen achter op het strand, voorgoed met een schuldgevoel.
De gruwelen die Hana doormaakt worden afgewisseld door scènes uit het troosteloze leven van Emi, die in de Koreaanse oorlog tot een huwelijk wordt gedwongen. Uit schaamte – het Koreaanse woord is 'han' wat staat voor schaamte en hulpeloosheid na aangedaan onrecht – heeft zij haar kinderen nooit iets over hun tante verteld.
Pas in 1991 komt de eerste Koreaanse vrouw naar buiten met haar verhaal, pas dan komt de wereld aan de weet wat 'troostmeisjes' waren. Nog steeds weet men niet goed hoe hier mee om te gaan. Er is voor de Japanse ambassade een standbeeld geplaatst (dat speelt ook een belangrijke rol in het boek) maar Japan wil eigenlijk liever dat dat weggehaald wordt, dat deze zwarte vlek op hun blazoen wordt weggepoetst.

Al met al een aangrijpend en ontroerend verhaal, waarvan ik blij ben dat ik het heb gelezen.
En toch … voldeed het niet helemaal. Dat viel me denk ik extra op doordat ik tegelijk ben begonnen in An Unnecessary Woman (lees de jubelende recensie daarvan hier).
Dat is een literair meesterwerk. Dat zit hem in de stijl, in de gelaagdheid, in het schilderachtige taalgebruik, in de diepte waarin we doordringen in de ziel van de hoofdpersoon.
Van White Chrysanthemum blijven me ook wel allerlei beelden en gebeurtenissen bij, maar de woorden zijn niet meer dan dat. Niet een keer heb ik een mooie formulering onderstreept. Lees maar, er staat alleen wat er staat.

Geplaatst in literatuur, recensies | Getagged , | Een reactie plaatsen

muziek

Ik moet zeggen dat ik helemaal niet veel muziek luister. De radio staat meestal op radio 1 (behalve op zondagmiddag, en wanneer er vervelende kwaakchinezen op zijn zoals Sven Kockelman met zijn agressieve stemgeluid, dan schakel ik over naar radio 4).
Voor mijn middagdutje zet ik op de laptop Marconi Union aan, dat is me toch ideale slaapmuziek! Ze zijn hier namelijk al maanden bezig met riolering en gasleidingen, een eeuwigdurend herriecircus waar geen oordopjes tegen op kunnen.
Ik wist niet dat muziek zo abstract kon zijn. Dat er geen enkele melodielijn te volgen is, geen enkele harmonie om je op te laten wiegen. Ik kan het niet omschrijven. Ergens in die muziek zitten klingelklankjes die mij doen denken aan touwen die zachtjes tegen metalen scheepsmasten slaan. Zo'n zomernacht-op-het-water-geluidje. Als ik het nummer opzet om ermee in slaap te vallen, voel ik dat mijn gedachten langzaam overgaan in droombeelden.
In de tijd dat ik aan Brandsporen werkte, luisterde ik veel naar de Holberg Suite tijdens het strijken, dan kon ik zo het boek in glijden en verder verzinnen, terwijl het muziekstuk zelf geen rol speelt in het boek.
Nu had Ella (dirigente van het koor waar ik nu helaas niet meer op zit) me attent gemaakt op de uitvoering, hier vlakbij, van een zangworkshopweekend 'The Vocal Sound of Katzenjammer.'
Nooit van gehoord, Katzenjammer, maar precies een leuk uitje op de zondagmiddag. En wat was het mooi! En wat werd ik met beelden overspoeld, door de teksten en de muziek. Ik verbaasde me weer over wat muziek kan doen in het creatieve brein. Andere luikjes openzetten. Luister hier naar het prachtige Lady Marlene.

Geplaatst in muziek | Getagged | 2 Reacties

Elizabeth McKenzie – The portable Veblen

Ik had Lord of the Flies uit, ik had Less uit, nu mocht ik zelf weer iets kiezen. Verder met Gardam? (Er staat een prachtig artikel over haar in de vpro-gids van deze week.)
Of toch een Fantasy-boek? Ik begon in verschillende, en ze begonnen allemaal meteen toverachtig. Ik weet nu al dat ik daar niet van houd, meteen een tovermantel of iets dergelijks. Ook nuttig om te weten van jezelf, voor de lezerij en de schrijverij.
Een YA dan, tussendoor? Dat luistert zo nauw, sommige schrijvers kunnen toch hun volwassen zelf niet helemaal verhullen in de stem van het personage. Hunger Games! riep iemand. Maar dan zit je weer voor weken aan een trilogie vast.
Soms is het zo moeilijk!

Ik dacht aan mijn goede voornemen van vorig jaar om meer niet-westerse schrijvers te lezen, en begon in The Happy Marriage van Tahar Ben Jelloun. Voelde me zeer deugdzaam en wist het onderkoelde proza ook wel te waarderen. Maar om de andere zin keek ik op Facebook of op Wordfeud. Het pakte me niet echt.

Ik weet niet meer waar ik een aanbeveling las voor The Portable Veblen. Dat begon meteen goed. Is er een Nederlands woord voor quirky? Grappig, excentriek, eigenzinnig … een boek dat Frija leuk zou vinden als ze kon lezen.

Veblen is een jonge vrouw die in een oud, vergeten huisje woont in Californië. Ze is genoemd naar socioloog Thorstein Veblen (van wie ik voor altijd de zinsnede 'plaatsvervangend nietsdoen' zal onthouden). Haar vader zit al jaren in een inrichting, haar moeder is een vermoeiende narcistische hypochonder. (Dat iemand zo'n personage vol humor en zelfs mededogen kan portretteren vind ik een wonder.) Ze raakt verloofd met Paul, die op zijn beurt ook een flink dysfunctionele familie-achtergrond heeft. Hij raakt als neuroloog verstrikt in de machinaties van de farmaceutische industrie.
Om al die aanslagen op de status quo het hoofd te bieden, zoekt Veblen haar heil bij de eekhoorn die ze regelmatig in haar tuin ziet. Ja, ze communiceert met eekhoorns.

Het is ondoenlijk recht te doen aan dit boek door de plot na te vertellen. De kwaliteit zit in de geestige stijl, in de bizarre personages, in de goudeerlijke visie op maatschappelijke problemen, in de vormgeving (grappige foto-illustraties, een serie appendices die het verhaal mooi rond maken) en de ontwikkeling die Veblen en Paul doormaken.
En de prachtige zinnen die zo op een tegeltje kunnen.

Art is despair with dignity.

… a cool slap on the buttock of assumption …

… until now she was a Christmas tree that had been decorated by someone who hated Christmas.

Weekends so vast they felt like a graveyard of bones.

Geplaatst in recensies | Getagged , | 8 Reacties

Andrew Sean Greer – Less

Halverwege dit boek was ik het zo zat dat ik alvast het volgende opschreef voor mijn bespreking:

"Wil je een prachtig boek lezen over een oudere homoseksueel die de balans opmaakt van zijn leven en relaties, lees dan Tin Man. Wil je een prachtig boek lezen over een man die op reis door Europa de balans opmaakt van zijn leven en relaties, lees dan Us van Dave Nicholls. Wil je schaterlachen om Amerikanen in Europa en de rest van de wereld, lees dan Bill Bryson. Dit boek is zonde van je tijd en van het papier."

Nu ik het uitheb, ben ik iets milder. Al is het nog steeds geen boek dat je niet mag missen. Het maakt alweer waar wat ik nu wel zeker weet: als er overdreven lovende blurbs op de kaft staan, is het geen geweldig boek. "You will sob little tears of joy." Yeah, right.

Waar ik me het meest aan ergerde, was de structuur. Schrijver Arthur Less reist de wereld rond omdat hij geen zin heeft om naar de trouwerij van zijn vroegere minnaar te gaan. Daarom besluit hij alle uitnodigingen voor lezingen e.d. aan te nemen, en dat brengt hem naar Duitsland en Italië en Marokko en India en Japan en noem maar op. Elk hoofdstuk een nieuwe locatie, zo ingewikkeld is het allemaal niet. Maar Arthur is van de nostalgische soort, dus hij denkt steeds terug aan de keren dat hij vroeger ergens was. Elke keer moet dan weer verteld worden hoe oud hij toen was en hoe oud de medespelers in die scène waren. Het wordt een rommelig zootje en na verloop van tijd had ik helemaal geen zin meer om nog uit te vogelen wie wie was en waar en wanneer en waarom.

Er zit in feite ook totaal geen ontwikkeling in. Op elke locatie doet Less de dingen op zijn manier, of liever, laat hij de dingen over zich heenkomen. Hij heeft wat losse seks, wat losse gesprekken (inhoudelijk wordt er nauwelijks op de literaire activiteiten waarvoor hij werd uitgenodigd, ingegaan), wat pech en wat geluk en verder maar weer. Pas het laatste hoofdstuk heeft wat diepgang, is zelfs wel ontroerend.

Het enige waar ik echt van genoot – al waren het er soms té veel – waren de originele vergelijkingen. Bougainville die over de muur bloeit als een neergesmeten galajurk (prom dress). Een schnitzel als een krokante kaart van Oostenrijk. Een Rus die zijn wenkbrauwen fronst alsof het delen van een samengestelde bank zijn (a modular sofa). En ik moest ook lachen toen hij bleef plakken aan de nieuwe stoel waarvan de lak nog niet droog was.

Maar al die dweepsels op de kaft? Geloof er nix van.

Geplaatst in recensies | Getagged , | 4 Reacties

Frija’s dagboek (16)

Lezen begrijp ik niet. Knippen wel, dan hap je met zo'n ijzeren dingetje in een papiertje en dan komt er een lange sliert om aan te trekken. En plakken ook, dan smeer je iets op een papiertje en daarna zit het vast. Daar mag ik niet aankomen want dan krijg ik lijm aan mijn pootjes. De vrouw krijgt ook lijm aan haar pootjes, maar dat geeft niet. Ik vind het nog steeds zo fijn om te klimmen op het knutselkamertje! En er staat ook een fijn doosje waar ik precies in pas.
Ik was helemaal niet bang voor het vuurwerk, dat vonden jullie heel flink van mij hè? Maar ik was wel een beetje bang voor de storm. Het loeide door de flapjes, ik dacht dat het een beest was.
Maar lezen snap ik dus niet. De vrouw zet dan een boek op haar buik, en ik mag er niet voor gaan liggen want dan kan ze niet lezen. Maar lezen is gewoon kijken naar papier met lettertjes erop. Net zo lang tot je er genoeg van hebt, dan sla je een blaadje om en daar staan weer lettertjes! En soms zet de vrouw een streep met een potlood. Potloden zijn mijn lievelings maar ik mag er niet eens in bijten. O jij kliertje, zegt de vrouw dan. Ik hoor aan haar stem dat kliertjes haar lievelings zijn.

Geplaatst in autobio | Getagged | 2 Reacties

William Golding – Lord of the Flies

Een klassieker, een meesterwerk … en toch had ik het nooit gelezen. Ik was bang dat ik het te gruwelijk zou vinden (al was dat misschien, zoals ik me realiseerde na het commentaar van Lethe) doordat ik het inmiddels was gaan verwarren met A Clockwork Orange), maar dat viel inderdaad mee. Terwijl er best gruwelijke dingen gebeuren, en het geheel iets Heart-of-Darknessigs heeft in de beschrijving van de jungle en de dode parachutist en het dode zwijn.
De ontwikkeling in de groep jongens, en vooral in hoofdpersoon Ralph, is overtuigend neergezet. Hoe ze aanvankelijk – precies zoals ze het (waarschijnlijk op kostschool) geleerd hebben – een soort van leefregels proberen op te stellen, en hoe ze langzamerhand verwilderen en het recht van de sterkste gaat gelden.

Ik vond overal op internet mensen die vroegen: waarom zijn er geen meisjes bij? Dat was, antwoordt Golding in de introductie van het audioboek, omdat hij niet wilde dat het over seks zou gaan, en omdat hij in een 'all male' verhaal meer een afspiegeling zag van hoe de maatschappij functioneerde.

If you land with a group of little boys they are more like scaled-down society than a group of little girls will be. Don’t ask me why and this is a terrible thing to say because I’m going to be chased from hell to breakfast by all the women who talk about equality. This is nothing to do with equality at all.

The other thing is…if they’d been little boys and little girls, we being who we are, sex would have raised its lovely head, and I didn’t want this book to be about sex. I mean sex is too trivial a thing to get in with a story like this which was about the problem of evil and the problem of how people are to live together in society, not just as lovers or man and wife …

De onvermijdelijke leesclubvraag: hoe zou het verhaal anders gegaan zijn als er meisjes bij waren?
Ik denk dat ook dan de 'stam' van Jack ontstaan zou zijn. Zo'n stam is er immers in alle maatschappijen. Ook al dragen de leden dan vaak een stropdas.

Er waren een aantal redenen waarom ik het boek toch niet zó'n enorm meesterwerk vond.
De eerste heeft te maken met geloofwaardigheid. Ik moest meteen deken aan de Tough Guide to Fantasy-land, waar de auteur zich regelmatig afvraagt waar bepaalde zaken vandaan komen, zoals voedingsmiddelen, kleding, wapens. Wie maakt die, waar groeien de grondstoffen? In een boek moet je alles kunnen verantwoorden.
De jongens houden zich vooral in leven met het eten van fruit in enorme hoeveelheden. Het fruit wordt (op bananen na) nergens bij naam genoemd. Groeit er zoveel fruit in de jungle? Weten Britse schooljongens wat ze wel of niet kunnen eten?
Ze drinken water uit halve kokosnoten. Hebben ze een bijltje of machete om die mee doormidden te hakken?
Ze zijn daar neergestort met een brandend vliegtuig. Waarom liggen er geen doden? Waarom is het hele eiland toen niet in vlammen opgegaan?
Als ze de eerste keer verse zwijnenkeutels vinden "they steamed a little." Dat lijkt me onwaarschijnlijk in die hitte.

De tweede heeft te maken met het vertelperspectief. Het is een soort alwetende-verteller-meets-camerastandpunt-vertelperspectief. Een auteur tekent op wat hij ziet, en geeft daar duiding aan, terwijl hij een andere keer dingen zegt als "he had not been very attractive, even to his mother."
De camera bevindt zich vaak op de schouders van Ralph (en zelfs in zijn gedachten), maar kan ook als een drone opstijgen en ons het neerstorten van de parachutist laten zien terwijl er niemand bij is.
Zo wordt er aan de ene kant te veel uitgelegd (het boek was m.i. veel spannender geweest als we níet hadden gezien dat wat door de jongens The Beast wordt genoemd maar een 'gewoon' lijk is).
En aan de andere kant schept het nodeloos veel afstand, wat automatisch betekent dat we minder betrokken zijn. Als het verhaal helemaal vanuit Ralph (of eventueel om en om vanuit Ralph en Jack) was geschreven, hadden we het veel meer van binnenuit meegemaakt.

SPOILER ALERT
Het laatste heeft te maken met de plot. We weten eigenlijk niet wat er precies gebeurd is. Er is sprake van een atoombom, van een evacuatie, van 'de rooien,' maar hoe de rest van de wereld er op dat moment bij ligt? Toch worden de jongens gered door een keurige marine-officier in een wit uniform met gouden knopen, en we krijgen het idee dat ze straks netjes gewassen en gestreken weer in Engeland worden afgeleverd. Dit detoneert enorm met de verwildering die daarvoor heeft plaatsgevonden.

Geplaatst in recensies | Getagged , | 4 Reacties

maar is het kunst?

Ik had weer eens een mooie foto van de Rothko Chapel gedeeld op Facebook. Iemand reageerde met: leuk om bij te mediteren maar als kunst stelt het niet veel voor, wat zou hij ervoor betaald gekregen hebben?
Hoe weer te geven wat die ruimte met zijn gonzende, veelkleurig zwarte panelen doet met een mens? De ervaring deed me denken aan die keer in de crypte van Saint Benoît sur Loire, toen de rondleidende monnik het licht uitdeed, en we daar in de stikdonkere aarde zaten als in een moederschoot.

Ik moest er gister weer aan denken toen ik tijdens het knutselen luisterde naar diskotabel op radio 4. Het was een speciale uitzending onder de titel 'Ongehoord' waarbij de gast ons deelgenoot maakte van muziek die we nog nooit gehoord hadden. Te nieuw, te modern, te weinig mainstream. Er waren dingen bij die ik niet begreep, maar ook golven waarin ik meteen werd meegevoerd en ondergedompeld.
De gast zei hoe jammer het was dat mensen alleen naar Mozart en Beethoven wilden luisteren, en niet openstonden voor het nieuwe, mooie, in deze tijd.
Hetzelfde heb ik ook al eens geschreven over Pinterest, hoeveel bijzondere en nieuwe kunst ik daar tegenkom. Hoe mijn smaak verandert, hoe dat me inspireert.

Kort daarna kwam ik een citaat tegen van Banksy: Art should comfort the disturbed and disturb the comfortable. Ik geloof dat ik het daarmee wel eens ben. Waarbij 'disturbed' dan niet zo zwaar beladen is als ons 'gestoord'. In elk geval is het voor niemand én voor de kunst niet goed als comfortabele mensen gaan bepalen wat Kunst is, of Mooi (ik denk hier ook aan de bekrompen Baudetten van deze wereld).
Waar het om gaat, is openstaan voor wat je raakt. Ook als het pijn doet.

Geplaatst in autobio, kunst, muziek | 5 Reacties

Jane Gardam – Old Filth

Old Filth stond al sinds de uitstekende bespreking van Anna uit 2011 op mijn lijstje. (Lees die nu eerst even als je wilt weten waar het precies over gaat.)
In de tussenliggende jaren had ik het boek bij de kringloop spiksplinternieuw op de kop getikt voor €1,50 maar het stond nog altijd ongelezen in de kast. Pas nu iedereen de Nederlandse vertaling – Een Onberispelijke Man - zo roemt, kwam het weer in mijn gedachten. En wat heb ik genoten, wat kan Gardam schrijven. Zonder ook maar een ogenblik larmoyant te worden, zet ze een dieptragische levensgeschiedenis neer van een oude man die na het overlijden van zijn vrouw Betty op zijn leven terugkijkt en zich terugleeft in de tijd.

Sir Edward Feathers is een zogenaamde Raj-wees, een Engels kind uit koloniaal India dat op jonge leeftijd naar Huis gezonden wordt, in een gruwelijk pleeggezin belandt, daarna op een goede kostschool, oorlog, Oxford, en terug naar het Verre Oosten, om na zijn pensioen wederom naar Huis te gaan.
You can't go home again.
Een aspect dat mij als ex-expat erg aansprak.

Maar ik wilde eigenlijk schrijven over mijn leesproces. Ik was een beetje onrustig, afgelopen week. Naweeën van de feestdagen, ik weet niet. Te veel op social media, te lang gewordfeud, kortom te fragmentarisch gelezen, elke avond korte, onderbroken stukjes. En dat is van een goed, doorwrocht boek verschrikkelijk zonde. Dan mis je subtiele verwijzingen en verbanden. Dus dat moet anders, komend jaar.

Iets anders waar ik nog over nadacht, wordt door Anna ook aangestipt: de structuur van het boek. Hoofdstukken in het heden worden afgewisseld door hoofdstukken in het verleden, en dat willekeurig door de tijd heen. Er zijn wat spanningsbogen die hier hun spanning aan ontlenen: wat is er gebeurd in het pleeggezin? Wat was er aan de hand tussen Betty en zijn collega Veneering?
Waar dit in andere boeken snel een goedkoop trucje wordt, werkt het hier heel goed.
Het is, zoals Anna zegt, de manier waarop we iemand steeds beter leren kennen, steeds intiemer met hem worden. Het is denk ik ook hoe zo'n stokoude geest werkt. Het heden wordt steeds ongrijpbaarder, en vergeten gebeurtenissen eisen onverwacht helder hun aandacht op. Alle scènes uit het verleden worden zo zintuiglijk en invoelbaar getekend, je voelt mee hoe het de oude Filth aangrijpt.

Ik zou meteen door willen in deel 2 en 3 maar ik moet nu eerst weer een recensieboek lezen, én Lord of the Flies voor de leesclub, een klassieker die ik tot nu toe altijd gemeden heb wegens bang voor gruwelijkheid.

Geplaatst in lezen, recensies | Getagged , | 6 Reacties

zee van verbeelding

 

 

 

 

De munt waarvan ik de voor- en achterkant gefotosjopt heb, is samengesteld uit de volgende onderdelen: 1 munt (ATTICA, Athens, Tetradrachm, 454-430 BC, archaic work, head of Athena right, wearing circular ear-ring, rev. owl standing right, 17.21g), 2 schilderijen, en een heleboel andere munten waar ik de losse letters uit gekopieerd heb.
De schilderijen (van Andrey Remnev)heb ik over elkaar heen geplakt, met een filter metaal-achtig gemaakt, het geheel gespiegeld en licht doorzichtig op de munt geplakt.
Voor het middenstuk van de achterkant heb een kopie van de munt gebruikt en die een halve slag gedraaid. De achtergrond heb ik geblurd. De afzonderlijke letters moesten allemaal op kleur en grootte gebracht worden. Romeinse munten kennen bijvoorbeeld geen U of K.

Iemand vroeg wat het was, die munt, en ik zei: iets voor een heel vaag Fantasy-plan, en zij vroeg of er al geproduceerd werd, ik dacht toen dat ze tekst bedoelde, maar ze bedoelde denk ik de munt zelf. Voor tekst is het nog te vroeg. Plus het is ook een experiment: hoe collage en photoshop en schriftelijk gemijmer samen uiteindelijk een verhaal kunnen worden.

Gister kwam ik op Pinterest allemaal prachtige borduursels tegen, en een vriendin is ook bezig met een schitterend borduurwerk. Eergister had ik gelezen dat je als Fantasyschrijver héél veel moest lezen, want voor je het wist zou je iets schrijven wat al lang gedaan was.


Waarom is dat erg? Al die borduursels lijken in principe toch ook op elkaar? Sommige zijn origineler dan andere ( ik denk aan die blaadjes met gouddraad aan elkaar geborduurd), maar ze zijn allemaal op hun eigen manier prachtig en kunstvol.

Ik lees nu wel veel óver Fantasy, 1) 2) en dat leert me heel veel over hoe verhalen werken. En wat voor mindset er aan ten grondslag kan liggen, bijvoorbeeld een kolonialistische. Ik merk dat ik het interessant vind, hoe heet deze wetenschap, narratologie?
Ik kom heel veel titels tegen in die boeken, waarvan sommige me mooi lijken en andere totaal niet. De mooie noteer ik, maar of ik ze ooit ga lezen?
Ik zwem rond in de zee van mijn verbeelding en het bevalt tot nu toe prima.

Geplaatst in schrijven | Getagged , , | 4 Reacties

Frija’s Dagboek (15)

Ik wist helemaal niet wat dat was, Oudjaar, maar nu weet ik het! Je mag prikkeltjeswijn (dat spettert tegen je neus) en als het heel laat is – de vrouw en ik zijn anders al lang op bed – begint het buiten te boemen en te knallen en er komen héél veel prachtige lichtjes in de lucht. Ik wist niet zeker of ik het eng vond want ik schrok soms wel van de knallen, maar naar de lichtjes heb ik fijn gekeken bij de vrouw op de arm.
Eerder op de avond mocht ik even mee naar het knutselkamertje. De vrouw ging plaatjes uitknippen, daar heb ik bij geholpen. En je kunt daar ook fijn klimmen, alleen mocht ik niet in de kast met de potloden, dus daar sprong ik vliegensvlug weer uit.
Nu is het Nieuwjaar, de vrouw zei dat dat haar lievelings is, dus dat vind ik ook fijn. Ik hoop dat jullie Nieuwjaar ook allemaal je lievelings vinden!

Geplaatst in autobio | Getagged | 10 Reacties