clash of civilizations

Ik las bij Joke "lezen is in mijn leven net zoiets als eten en slapen" en zoiets is het bij mij ook. In elk geval iets waar ik niet zonder kan. Als ik het ene boek uit heb, begin ik vrijwel direct in het volgende. Het liefst lees ik een boek laat op de avond uit, zodat ik kan gaan slapen.

Maar The Ministry of Utmost Happiness was uit op een zaterdagavond tegen tienen, nog te vroeg om de dag te beëindigen. Ik las nog wat recensies en interviews als cooling down, maar moest toen werkelijk een nieuw boek opzoeken. Tijdens het lezen had ik me verheugd op lichte kost, weer even een Nora Roberts tussendoor, of een detectiefje, maar dat lukte werkelijk niet. Alsof je na een exquise maaltijd nog een hambo bij MacDee gaat halen.
Ik had pas op aanraden van Oek de Jong het Verzameld Werk van Maria Dermoût aangeschaft bij Boekwinkeltjes en besloot om te beginnen in De Tienduizend Dingen. En dat kon wel. Als een geurige kop thee na die exquise maaltijd.

Tijdens de zomerstop van de Nederlandse televisie kijk ik graag wat gemiste series. Ben bezig met Six Feet Under en vind het geweldig. Bettina schreef over een serie waar Nicole Kidman aan meedoet, Big Little Lies, dat leek mij ook wel wat. En inderdaad: super serie. Fijne acteurs, mooi opgezette plot, nix mis mee. Behalve dat ik me bijna schuldig voelde. Al die mooie blanke mensen aan die mooie, schone, blanke zee, in hun mooie blankmarmeren huizen met weidse raampartijen. Ethisch bijna onverantwoord, na de krioelende armoede in het India van Roy. Wat niet wegneemt dat ik later op de avond toch die hamburger nog tot me nam. In de vorm van Bed & Breakfast bij Omroep Max.

afbeelding

Geplaatst in lezen | Een reactie plaatsen

Arundhati Roy – The Ministry of Utmost Happiness

Het is volbracht, ik heb het uit! Ik heb jullie al deelgenoot gemaakt van mijn leesproces (1 - 2 - 3 - 4). Omdat het zo'n boek is dat je moet veroveren, wilde ik vastleggen wat er met mij gebeurde tijdens het lezen. Achteraf denk ik: ik had het beter in een paar hele dagen kunnen lezen dan zo gefragmenteerd, want nu moest ik elke keer die moeilijke namen en woorden weer opzoeken.
En toch is dat ook deel van de interpretatie. Ik geloof dat ik nooit iets zo belangrijks heb geleerd als die les van Jo: wat doet het boek met je, en wat als de schrijver dat bewust zo gedaan heeft?
(Ook bij de reactie van René op Renger was dat weer van toepassing.)

Ik ergerde me aan de vele beschrijvingen van politieke conflicten, schrijfjuf in moppermodus: misbruik je roman niet voor boodschappen, laat de schrijver zelf niet aan het woord, voor welk lezerspubliek schrijf je dit eigenlijk, laat de lezer binnen in je huis …
Maar wat als Roy dat bewust gedaan heeft?
Boodschappen overmeesteren immers bijna alle communicatie, het is de kunst om ze te onderscheiden, en om elke keer de boodschapper te bevragen. En hoezo mag de schrijver zelf niet aan het woord? Beweer ik zelf niet dat subjectiviteit de enige objectiviteit is? Dat je alleen maar 100% zeker kunt zijn van wat je zelf vindt en beweert?
En die lezer binnenlaten in je huis: natuurlijk. Je wil gelezen worden. Maar laten we zelf niet heel veel op de drempel staan? Willen we wel weten wat er in de wereld gebeurt?

Want dat schokte mij het meest tijdens het lezen: ik weet hier NIETS van. Ja, Bhopal. Dat herinner ik me nog. Maar het paradijselijke India uit The Marigold Hotel? Ze hadden pas bij de BBC een serie – The Real Marigold Hotel - over echte oude mensen die dat gingen uitproberen, wonen in India. Alles prima, tot de gezondheidszorg aan toe. Bij Roy lees je over een ziekenhuis waar ze met twee patiënten in een bed liggen, en de minder fortuinlijken op de grond en in de gang. De meeste mensen hebben helemaal geen toegang tot gezondheidszorg.

Er is zoveel geweld, zoveel wreedheid, zoveel ellende. En de ontkenning ervan is schokkend. Een prachtig beeld daarvoor is dat van een grote fly-over in Delhi, twintig banen breed soepel wegdek. En daaronder de wriemelende duisternis van het echte leven, van al die duizenden en duizenden om wie niemand geeft.
Over zo'n land kún je alleen maar fragmentarisch schrijven. Het mooie, overzichtelijke verhaal heeft afgedaan. Ik noteerde nog ergens 'wat is de story question' van dit boek? De enige vraag die er toe doet: hoe te overleven en je menselijkheid te bewaren?

Dat is wat Anjum doet, de ene hoofdpersoon. Zij is een hijra, een vrouw in een mannenlichaam. Na een bestaan als prostitué richt zij op een oude begraafplaats in Old Delhi een gastenverblijf op voor slachtoffers van geweld en onderdrukking. Dat is ook wat S. Tillottama doet. Zij redt een baby, en probeert zo iets goed te maken voor de dood van twee andere baby's. Deze twee ontroerende verhaallijnen raken vaak ondergesneeuwd door al die verschrikkingen, maar zo gaat dat in het echte leven ook. Het echte leven daarginds. Niet het echte leven waar wij onze schrijfregeltjes op baseren.

Ach, en wat schrijft Roy nog steeds ontzaglijk mooi. De regels achterop het boek geven dat precies weer:
How to tell a shattered story?
By slowly becoming everybody.
No.
By slowly becoming everything.

Ik heb zoveel schitterende zinnen onderstreept. Haar vergelijkingen zijn als piepkleine lichtstraaltjes die heel even de duisternis draaglijk maken.

Geplaatst in lezen, recensies, schrijven | Getagged , | 5 Reacties

leesproces (4)

Het einde komt in zicht, ik ben op bladzij 397. Het wordt steeds meer een worsteling. Is dit nog wel een roman? En lieve god wat is er een geweld op de wereld waar ik niets van weet, ik weet alleen maar wat voorbijkomt in mijn diverse nieuwsbronnen, wat 'actueel' is, dwz van mogelijk direct belang voor ons beschermde blanke bestaantje.
Er zijn zulke prachtige personages, met zulke aangrijpende levensverhalen, en ik wil bij hén zijn, niet bij al die politieke verwikkelingen, niet bij al die martelingen en vernielingen. Maar tegelijk besef ik: dat is mijn blanke, beschermde wensje. De mensen daar hebben niets te wensen. Hun levensverhaal raakt volledig ondergesneeuwd door geweld, ze mogen al blij zijn als ze min of meer compleet begraven kunnen worden.
The Ministry of Utmost Happiness is fragmentarisch als een bom.

Geplaatst in lezen | Getagged | Een reactie plaatsen

naar de biep in Leeuwarden

Terug in Nederland (2005) was de eerste gang naar de bibliotheek. Niet vanwege de boeken, maar vanwege het internet! Paps en mams heb ik nooit aan de computer kunnen krijgen helaas, dus moesten wij het woningzoeken wel in de biep doen, kindeke en ik (en zij nog een beetje msn-nen met haar vrienden in Houston).
We hebben vanalles bekeken in Leeuwarden (waar ik heen wilde omdat ze er een apart gymnasium hebben, wat me voor kindeke wel zo prettig leek na haar beschermde jaren op Awty). Van enorme film-appartementen tot aggenebisje bovenwoningen, van kleine flatjes tot sombere oude huizen. We belandden uiteindelijk aan de rand van de stad, in Westeinde, waar we heerlijke jaren hebben gehad. Toen werd het tijd om echt lid te worden van de biep en eindelijk weer Nederlands te gaan lezen.

Geplaatst in lees- en biepherinneringen | Een reactie plaatsen

Artist’s Date

Hella en de schrijver waren gister op Artist's Date naar museum Belvédère in Heerenveen. Het is daar zo prachtig, het was me een weelderig waterig groen gekwinkeleer van vogeltjes en plonzende kinderen, en dat was alleen nog maar de wandeling naar het museum.
Binnen waren twee tentoonstellingen. Eerst ging ik naar Christiaan Kuitwaard, met zijn mistige, magische kopjes, bomen en wateroppervlakken. Ik keek als mezelf, als schrijver – hoe zou ik dit omschrijven – en ik luisterde nog naar twee mannen die er met verstand van zaken – of tenminste: zo sprekend – doorheen liepen. "Alles wordt mooier in serie," zeiden ze. En: "Ik houd van schilderijen die van veraf anders zijn dan van dichtbij."

Ik bleef wat achter en maakte foto's. Dat is mijn manier van kijken, ik voel me vreselijk ontoogd als dat niet mag (zoals bij Alma Tadema). Ik hoop vast te leggen wat ik denk tijdens het kijken. Zoals: hoe krijgt hij grijs zo zilver? Maakt hij die dunne lijntjes met een eenharige kwast of met een wijde, droge? Waarom vind ik deze boomstammen mooier dan die, heeft dat met symmetrie te maken?

 

 

 

 

Gegrepen werd ik door wat hij "structuurtekeningen" noemt, waarin hij zo'n schilderij als het ware ontleedt in licht en donker, met kruisjes en rondjes en vierkantjes.

De andere tentoonstelling heet On the Spot. Verschillende kunstenaars die iets doen met de plek waar ze wonen en/of werken. Er staan twee ouderwetse fauteuils tussen muren met een geschilderd atelier. Er hangen foto's van riet.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Er zijn wonderlijke schilderijtjes op palinghuid, en op gekerfd karton. Er zijn tegels met zeegezichten, onopgehangen tegels rusten in een soort van diadoos. Er zijn tekeningen over de ervaringen van een twaalfjarige jongen in Meppel in de oorlog. Aquarellen van een soldaat in Indië. Tekeningen van Syrië, ik hoorde de tekenaar onlangs op de radio. Tekenen was een onschuldige bezigheid, anders dan fotografen werd hij nooit weggejaagd.

Een vrouw liep er rond en vertelde aan haar oude vader (vermoed ik) wat er te zien was. Alsof hij zelf een kind was zonder ogen of smaak. Ze las alle teksten voor.
En dan weer naar zomers buiten, heet inmiddels, en me al verheugen op het uitkiezen van de foto's die ik op Facebook wil zetten, en proberen te bedenken wat ik erover zal schrijven. Terwijl je dat helemaal niet vantevoren kan bedenken, het schrijft zich al typend.

Geplaatst in kunst | Getagged | Een reactie plaatsen

leesproces (3)

In The Ministry of Utmost Happiness komen ook veel Indiase liedjes voor. Die ik natuurlijk niet ken. Klassieke Indiase muziek, religieuze of spirituele melodieën, protestliederen, popsongs, er gaat niets meezingen in mijn hoofd. Daardoor vroeg ik me af: wie zou Roy als haar beoogde lezer zien? Een middelbare blanke dame uit het oh-zo-multi-culti Nederland? Hoe multi-culti ben ik eigenlijk als ik zo weinig weet van andere landen?
Of is het normaal dat je alleen iets weet van je eigen land, je eigen continentje? Schrijf ik mijn boek voor iemand aan de andere kant van de wereld? Zelfs al komen er multiculturele problemen in voor, dan nog schrijf ik het vanuit mijn eigen leefwereld. En tot nu toe was ik me er niet van bewust dat minstens de halve wereld níet heeft gehoord van de muziek of de boeken die ik noem.
Nu word ik niet wereldwijd gelezen, en Roy wel. Maar natuurlijk gaat ze bij het schrijven uit van haar leefwereld. Het is boeiend wat dat allemaal aan denkwerk losmaakt bij mij.

afbeelding

Geplaatst in lezen, muziek, schrijven | Getagged | Een reactie plaatsen

leesproces (2)

In de nieuwsbrief van juni schreef ik erover wat je eraan kunt hebben om een boek met een huis te vergelijken, of met architectuur. Ik vond het zelf bijzonder om te merken dat ik zonder probleem van de boeken die ik lees een gebouw kan maken.
Nu zit ik nog steeds met kop en oren in The Ministry of Utmost Happiness (blz 191). Het verhaal zit vol gebouwen en gebouwtjes, van eeuwenoude moskeeën tot golfplaathutjes op een begraafplaats, van diplomatenvilla's tot half-affe appartementen. Ik ben steeds geneigd om er afbeeldingen van op te zoeken, al is de tekst beeldend, lawaaierig en geurig (stinkend) genoeg. Er lopen zoveel mensen door het beeld dat ik haast niet kan onthouden wie wie is, en wat zijn of haar rol is in het verhaal.
De architect is af en toe maar nauwelijks verhuld in beeld. Waarschijnlijk kan zij alleen zó zo dichtbij komen, en tegelijk heb ik soms het gevoel dat ze mij in de weg staat bij het vormen van mijn eigen oordeel.
Hoe kan ik weten of het allemaal waar is? Ik weet niks. Indiase mensen ken ik alleen uit andere landen: Oman, Schotland, en zelfs Groningen. Ik houd van Indiaas eten en van fijne Indiase films zoals The Lunchbox, The Best Exotic Marigold Hotel of, favoriet van kindeke vroeger: Bend It Like Beckham.
Dus voorlopig dwaal ik rond door een sloppenwijk en zie ik geen hand voor ogen.

Geplaatst in lezen | Getagged | Een reactie plaatsen

vorm en inhoud

Het valt nog niet mee om elke dag een stukje te bedenken over lezen, en toch is het goed voor mijn schrijversgeest om dat te blijven doen. Gelukkig levert vandaag Anna's blogpost inspiratie. Hij gaat over Vorm en Inhoud, en of die te scheiden zijn.
Nee, in een goed boek zijn ze één. Zelf denk ik daarbij aan Boven is het Stil. Aan The Ministry of Utmost Happiness, dat net zo warrig en overweldigend is als het leven in Delhi moet zijn. Aan Commonwealth, waarin de vorm zo mooi de werking van het geheugen weergeeft. Aan Underworld, waarin de gelaagdheid tegelijk vorm en verhaal is.

Als de Vorm overheerst, wordt het een kunstje dat ten koste gaat van het meeleven met personages en gebeurtenissen. Dat zag ik heel sterk bij The End we Start From.
Wat krijg je als de Inhoud overheerst? Ik denk meteen aan Dan Brown, die zó verschrikkelijk slecht schrijft dat ik zijn boeken al na een paar bladzijden schaterlachend weg leg. Niet te doen. Toch genieten massa's van zijn boeken, omdat het verhaal voor hen het enige is wat er toe doet.

En nu sta ik op het kruispunt van Hella de lezer en Hella de schrijfjuf. Want zeg ik niet altijd tegen mijn cursisten: schrijf op wat jij voelt, wat jij zeker weet, wat jij vindt en denkt. Alleen dan ben je origineel, alleen dan schrijf je iets wat voor anderen de moeite waard is om te lezen. Zodra je je best gaat doen om je te conformeren aan heersende schrijfmodes, wordt wat jij schrijft dertien-in-een-dozijn. Tegelijk leer ik ze hoe ze het meest effectief kunnen schrijven. Stijl als hulpmiddel om de inhoud over te brengen. Stijl in dienst van de inhoud, zo moeten de verhoudingen liggen. En zie: Anna schrijft precies hetzelfde.

Geplaatst in lezen, schrijven | 3 Reacties

herlezen

Er zijn boeken die ik zo vaak heb herlezen, dat ik hele alinea's uit mijn hoofd kan opzeggen. Uit Swaentje bijvoorbeeld, of uit In de Storm of De Enige Weg. Het zijn toch voornamelijk kinder- en meisjesboeken die ik herlees. Vooral bij ziekte of andere smarten zijn ze een toevlucht.
Zo zijn er ook films die ik eindeloos opnieuw kan zien: The Sound of Music, When Harry met Sally, Roman Holiday …
Zoek er maar een gemene deler in.
Terwijl het met heel veel andere boeken of films zo is, dat ik erin ophoud zodra ik erachter kom dat ik ze al 'ken'. Waren ze dan de eerste keer al niet de moeite waard?
Nee, dat is het niet. Of tenminste niet altijd. Zo wil ik nog altijd Dr. Zjivago niet herlezen omdat die eerste leeservaring zo verpletterend was. Als ik 'herlezen' invoer in het zoekveld van mijn blog, krijg ik legio resultaten. Elke keer zeg ik hetzelfde: dit boek zou ik ooit moeten herlezen. Met een paar heb ik het gedaan, en ze hielden stand, zoals De Blijde Stilte. Maar over het algemeen komt er elke dag wel een titel bij op Het Lijstje (dat ik tegenwoordig bijhoud op Google Keep), zodat ik aan herlezen wel nooit zal toekomen.
Alleen als ik ziek ben. Dan verlaat ik mij weer op Leni Saris.

Geplaatst in lees- en biepherinneringen, lezen | Een reactie plaatsen

leesproces

Heel veel boeken zijn als limonade: je klokt ze dorstig achterover, geniet van de zoetheid, misschien zit er zelfs een bedwelmende tic in, klok klok, je zet het lege glas neer en zoekt een volgende smaak uit.

Ik heb tussen de bedrijven – lees: verplichte boeken – door nog een Nora Roberts weggeklokt. Het ene verplichte (leesclub-)boek was Renger. Geen limonade, meer helder water met af en toe iets ondefinieerbaars erin dat je tegenhoudt met je lippen om het eerst even te bekijken voor het naar binnen mag. Nasmaak ook wat ondefinieerbaar, een moeilijk na te vertellen verhaal met een ongrijpbare hoofdpersoon. Al genoot ik wel van de herkenbaarheid van het water.

En nu dus Arundhati Roy. The Ministry of Utmost Happiness. Ik ben nog niet zo ver, op bladzij 65 van de 438. Ik schreef al hoe ik me erop verheugde, en ik bespeurde bij mezelf een wil om het mooi te vinden. Je wilt niet graag dat idolen van hun voetstuk vallen. Tot ik me dat bewust werd, en me maar gewoon overgaf aan het leesproces. (Ik keek eerst nog even op Goodreads. Ik heb de rare neiging om negatieve recensies eerder te geloven dan positieve, maar dat klopt geloof ik alleen bij limonadeboeken. De critici gaven in dit geval vooral blijk van onwetendheid of politieke vijandigheid.)

Proberen te lezen als jezelf, is het niet raar dat dat een bewuste handeling / keuze moet zijn? Ik zoek ieder (Hindi) woord op dat ik niet ken, vaak zijn het kledingstukken maar ook begrippen als zwarte magie, of transgender. Ik zoek historische gebeurtenissen op en besef dat ik niets weet van wat er zich elders op de wereld afspeelde ten tijde van 9/11.
En langzaam raak ik bedwelmd, zoals je op de souq bedwelmd raakt, door de mensen en de geuren en de herrie en de kleuren. Een buffet vol curry's die ik allemaal moet leren eten.
Het is vast geen toeval dat ik op Fb een fotoserie tegenkom over Delhi.
Op twitter zag ik gisteravond dat Roy geïnterviewd werd in De Doelen, wat had ik daar graag bij willen zijn!

afbeelding: Matthieu Paley, National Geographic

Geplaatst in lezen | Getagged | Een reactie plaatsen